“ส้ม” เป็นผลไม้ที่คนไทยคุ้นเคยและหาซื้อได้ง่ายแทบทุกฤดูกาล แต่รู้ไหมว่าส้มพันธุ์อะไรที่หวานจับใจในอดีต คำตอบคือ “ส้มบางมด” ส้มบางมดนั้นหายไปจากแผงตลาดร้านค้านานมาแล้ว วันนี้ส้มบางมดกลับมาอีกครั้ง แถวย่านชานเมืองของกรุงเทพฯ ในพื้นที่แขวงบางมด เขตบางขุนเทียน มีเกษตรกรกลุ่มหนึ่งกลับมาทำสวนส้มบางมดแบบไม่ใช้สารเคมี หรือที่เรียกว่าเกษตรอินทรีย์กันอีกครั้ง

ในอดีตคนไทยหาซื้อส้มบางมดได้ทั่วไป แต่ส้มบางมดแท้ๆนั้นหายไปจากท้องตลาดนานแล้ว ลักษณะเด่นของส้มบางมดคือเป็นส้มที่มีขนาดผลไม่ใหญ่นัก ผิวภายนอกที่มีลายอยู่รอบผลหรือที่ชาวสวนเรียวว่า "ขี้กลาก" ผิวบางแต่ปลอกได้ง่าย รสชาตินั้นหวานชื่นใจอย่างมีเอกลักษณ์ ทำให้ส้มบางมดได้รับความนิยมมากในอดีต

คำว่า “บางมด” นั้นเป็นชื่อของลำคลองที่ทอดตัวไหลผ่านย่านจอมทอง บางมด ทุ่งครุ และบางขุนเทียน แล้วจึงไหลลงสู่อ่าวไทย แร่ธาตุสารอาหารในลำคลองและในพื้นดินตามแนวคลองบางมดนั้นอุดมสมบูรณ์ ปลูกพืชสวนผลไม้ชนิดใดก็เจริญงอกงามให้รสชาติที่ดี โดยเฉพาะส้ม ซึ่งเป็นที่มาของส้มบางมดที่แสนหวาน

เมื่อบ้านเมืองเจริญรุ่งเรืองมากขึ้น ทั้งหมู่บ้านจัดสรรและย่านการค้าต่างพากันขยายตัวคุกคามพื้นที่สวนส้ม ทำให้เกิดปัญหาน้ำท่วมขัง รวมถึงปัญหาที่ปริมาณน้ำจืดในลำคลองมีไม่สม่ำเสมอ บางครั้งเกิดปัญหาน้ำทะเลหนุนเข้าร่องสวนสร้างความเสียหายแก่ต้นส้ม จนในที่สุดชาวสวนส่วนใหญ่จำต้องย้ายสถานที่ปลูกส้มออกไปยังย่านอื่นๆ เช่นที่รังสิต เป็นต้น ทำให้รสชาติหวานชื่นใจของส้มบางมดหดหายไปด้วย

ในปี พ.ศ.2542 มีชาวสวนบางส่วนที่ไม่ได้ย้ายออกไปจากพื้นที่หันกลับมารวมตัวกันตั้งเป็นกลุ่มเกษตรกร ชื่อ “กลุ่มเกษตรพัฒนาสวนส้มบางมด” โดยเกษตรกรกลุ่มนี้มีแนวทางที่จะฟื้นฟูการปลูกส้มบางมดให้กลับคืนมาอีกครั้ง โดยใช้วิธีการปลูกแบบไม่ใช้สารเคมี หรือปลูกโดยวิธีอินทรีย์ มีการปรับปรุงดินจากเดิมที่เสื่อมโทรมให้กลับมาอุดมสมบูรณ์ด้วยการใช้ปุ๋ยหมัก ปุ๋ยชีวภาพ จากเศษวัชพืชในท้องร่องเป็นหลัก และนำเอาแนวคิดการทำเกษตรแบบผสมผสานมาใช้ร่วมด้วย โดยการปลูกต้นกล้วยสลับกับต้นส้มในแนวสวน เพื่อให้ใบกล้วยช่วยควบคุมปริมาณแสงให้พอดีกับความต้องการของส้ม ทำให้มีผลผลิตจากทั้งส้มและกล้วยที่นำมาปลูกเสริม สร้างรายได้ให้แก่ชาวสวนแนวเกษตรอินทรีย์กลุ่มนี้เป็นอย่างดี นอกจากนั้นยังมีการนำหญ้าแฝกมาปลูกตามริมแนวร่องสวนกันดินพังและช่วยเพิ่มความชื้นให้ดินอีกทางหนึ่งด้วย

หากมีโอกาสเดินทางผ่านไปย่านบางมดลองแวะไปเลียบเคียงดู ในสวนยังมีมัคุเทศก์พายเรือพาชมสวนส้มอีกด้วย ความพยายามของชาวสวนกลุ่มนี้ถือเป็นสิ่งดีที่จะเรียกคืนความหวานประทับใจในอดีตของส้มบางมดกลับคืนมาอีกครั้ง แต่การกลับมาแบบเดิมอาจอยู่ได้ไม่ยั่งยืน แนวทางการทำเกษตรแบบผสมผสานร่วมกับเกษตรอินทรีย์จึงเป็นทางออกที่ดูลงตัวและยั่งยืนกว่า